2019/08/15

Brilante Perseida

Este ano remata de pasar o momento de máxima actividade das Perseidas. Deixo aquí un vídeo para desfrutar da estrela fugaz que din foi máis impresionante este ano:
Transcribo en galego e poño ligazóns no texto que acompaña como pé ó vídeo:
Esta impresionante bola de lume é un Perseida que sobrevoou Castela-A Mancha e Andalucía o 13 de agosto ás 22:08 hora local (hora oficial; hora universal 20:08 TUC). Ocorreu como resultado da entrada á atmosfera terrestre dun fragmento desprendido do cometa Swift-Tuttle a uns 210 mil quilómetros por hora. O fenómeno da iluminación comezou a uns 130 km de altitude sobre a provincia de Cidade Real, case na vertical de Puertollano. A bóla de lume, que se puido ver a máis de 400 km de distancia debido ao seu espectacular brilo, avanzou cara ao suroeste para acabar apagándose uns 81 km sobre a provincia de Málaga, case na vertical de Marbella. 
Este evento foi rexistrado polos detectores do proxecto SMART dos observatorios astronómicos de Calar Alto (Almería), Sierra Nevada (Granada), La Sagra (Granada), La Hita (Toledo) e Sevilla. Estes detectores operan no marco da Rede de Meteoroloxía e vías de paso do suroeste de Europa (SWEMN).

2019/07/04

A Lúa móvese!

A foto a continuación representa o movemento aparente no ceo da Lúa á mesma hora durante os 28 días dun ciclo solar. É unha mostra evidente non só da rotación da Lúa arredor da Terra (vense as fases), senón da inclinación da órbita luar fronte á eclíptica e da diferente velocidade da Lúa en diferentes fases da súa órbita. Todo, claro está, a máis da beleza da foto.
Foto: un mes de ciclo lunar, tomada de Alessandro Di Masi Sanergía
Algús datos sobre  movemento da Lúa:
Raio medio órbita 384 400 km
Excentricidade órbita 0,0549
Período orbital 27 d 7 h 43,7 m
Inclinación orbital 5,1454°
Precesión do nodo (tempo que tarda o plano da órbita en completar unha volta arredor do eixe sobre a eclíptica) 18,6 anos
Precesión apsidal (tempo que tarda o punto da órbita máis preto da terra en dar unha volta arredor da órbita) 8,9 anos
Ciclo de fases 29,8 días terrestres
Variación da distancia Terra-Lúa 27,3 días
A Lúa vese cunha variación máxima de tamaño do 14 % entre os momentos máis próximos á Terra e os máis alonxados

2019/06/09

Póñame 50 g de plástico para ir comendo, por favor

Remato de ler algo que me da datos que máis ou menos imaxinaba de xeito difuso. A cousa é que cada ano andamos sobre as 50 000 micropartículas de plástico inxeridas (artigo titulado 'Cada año ingerimos 50 000 partículas de plástico' en eldiario.es). Evidentemente, as micropartículas poden variar moito en tamaño -e en masa-. E o número de partículas comidas ou respiradas, tamén, dependendo de múltiples factores. No mesmo artigo aparece que as augas embotelladas en plástico teñen unha densidade de partículas de plástico máis de 20 veces superior que as augas da billa, o que da unha idea das variacións que se poden manexar dunha persoa a outra. Por iso, unha estimación sobre a súa masa ten un erro moi grande, e por iso mesmo, 50 g é unha estimación (non vou entrar en detalles de como cheguei a ela) que cabería dentro do aceptable.
Agora ben, Iso significa en 20 anos unha cantidade de 1 kg de plástico no noso organismo. Suponse que a grande maioría será eliminado por diferentes medios, principalmente defecado, mexado ou espirrado, mentras que relativamente poucas partículas poderán ir a parar a lugares do noso organismo no que non se podan eliminar e esperen a nosa morte para seguir a degradarse. Temos unha avantaxe sobre moitos animais: somos capaces de separar os trozos plásticos maiores para que non se vaian acumulando no noso bandullo e cheguen a facernos morrer por dita acumulación, como se ten observado nalgúns animais (hai pouco unha balea apareceu morta con 50 kg de plástico no seu interior). Pero iso non significa que  esa cantidade de plástico non nos faga dano, ou podamos ignorala. Somos entidades que funciona con principios químicos e necesitamos unhas condicións e un equilibrio... Ou, estás disposto ou disposta a ignorar 1 kg de plástico no teu organismo?
Actualización (20190629): un estudo dunha universidade australiana estima o plástico inxerido en ata 5 g/semana.

2019/06/06

Los dibujos animados en la experiencia física del alumnado (1988)

Hai xa tempo que escribín e presentei o traballo "Los dibujos animados en la experiencia física del alumnado". Hoxe atopei unha entrada esquecida na que prometía poñelo en publico no blog, e púxenme a elo. Sen pasarlle o ocr, aquí queda:













En Issuu:

2019/05/26

Para lembranza de un premio de investigación

Remato de ver que o IES David Buján de Cambre e o Colexio Alborada de Vigo compartiron a semana pasada un premio, nas XIII Jornadas Internacionales de Ciencia en la Calle (16 e 17 de maio (organizada polo concello da vila e a organización Diverciencia Algeciras) de Alxeciras ó mellor proxecto de ciencias da vida e a terra da Asociación Ecoloxista xibraltareña The Nautilus Project, e outro da Facultade de Enfermería de Alxeciras
O proxecto ía sobre microplásticos: Contaminantes emergentes. Estudio comparativo de microplásticos en las playas del litoral atlántico y mediterráneo.
No proxecto determinaron, co mesmo protocolo os tres centros, 29,17 unidades/cm3 na praia de Sta. Cristina en A Coruña, 22,6 u/cm3 na ría de Vigo e 10,8 u/cm3 en Alxeciras.
O proxecto conta con novos centros interesados en aumentar a investigación a outros lugares, segundo apunta o coordinador do IES David Buján, José Viñas.
Imaxe de http://www.divercienciaalgeciras.com/cuaderno-diverciencia-2019/

2019/04/10

Explosión de ciencia en Ribadeo

Ben. A conto do título, un apunte: non se trata dunha explosión destrutiva, nin moito menos, senón unha explosión no mesmo sentido que a explosión de flores nos campos na primavera. Da vida que medra, se organiza e aprende a vivir.
Chegan estas datas, e un evento esperado ano tras ano polos estudantes de medias de Ribadeo volve facerse realidade. Que unha das cousas que se preguntan a comezos de curso sexa 'cando é a feira?' indica que os estudantes contan da feira, como di o refrán, segundo lles vai nela: ben.
Este ano, a 25 Feira da Ciencia de Ribadeo ten lugar entre mércores 10, e venres 12 de abril, polas mañás, no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo. E alí se atopan os alumnos, libres para aprender e para ensinar. Para participar e facer partícipes á demais xente de anaquiños de ciencia misturada coa súa propia vida, que manifestan a cada explicación que dan. Explicacións que son recibidas ás veces -poucas- con indiferencia, pero tamén ás veces -moitas- con auténtico asombro. Como un exemplo deste ano, ver reconstruído un esquelete dunha musaraña (entre outros) a partir de egagrópilas (que non sabes o que é unha egagrópila? vai por alí e apréndeo, moito mellor que en Google!) deixa asombrada a toda canta persoa pasa por diante e ve. Podo certificalo porque aínda adiquei un cachiño a ver a expresión da xente mentres os alumnos de Susi Besteiro explicaban o proceso. Xente á que moitas veces lle costa crer que outra xente, de 4º ESO, sexa capaz de facer unha reconstrución así.
De calquera xeito, moitas veces o primeiro que se pulsa (e antes que ninguén, os alumnos) é a ilusión do equipo de profesores que liderados por Susi participan na edición. Este ano, a María del Monte, Bea ou Mario nótaselles á primeira ollada. Tamén o perciben e comentan moitos outros compañeiros, mesmo de paso casual polas aulas do IES, que quedan coas ganas de participar para outro ano que volten coincidir. Xente que queda estimulada ó observar unha labor que deixa pegada.
E os alumnos? Que se é un alicerce que deixen a aula unhas horas para expoñer algo do que se sinten en xeral orgullosos de que saíra de si? Pois claro! As clases normais non poden competir en atractivo, aínda que de feito, as horas adicadas a 'facer' os traballos sexan máis que as adicadas a explicalos, é dicir, aínda que traballen máis con este sistema (algúns, moito máis). Aprendizaxe en acción, facendo e explicando, integrando as cousas, relacionándose cos demais e pensando en como facer que entendan, coas súas propias verbas. Esa aprendizaxe inclúe, ás veces, erros que non son corrixidos no momento, pero que máis tarde pasan á memoria de como se foi aprendendo.
E o ambiente? Ir para ver.
Pódense dar explicacións do que sucede con teorías didácticas, mais coido que a máis sinxela é a máis axeitada: ós alumnos pode gustarlles facer ciencia. Facela así.

2019/04/04

25 Feira da Ciencia de Ribadeo no IES de Ribadeo Dionisio Gamallo

Do 10 ó 12 de abril, de 9:20 a 13:10, no IES de Ribadeo.

Listado de elementos a presentar:
BIOLOXÍA
- Egagrópilas das aves
- Otolitos dos peixes
- Nova invasoras en Ribadeo: a ostra rizada e a avispilla do castiñeiro
- Anisakis??? Non, gracias
- A vexiga natatoria
- Escamas ou Dentículos dérmicos?
- Tinguindo flores
- De verme a bolboreta
- Tricópteros: insectos arquitectos
- Cariotipos
- Simulando a respiración pulmonar
- O azucre da coca-cola
- Hidrátate con auga
- O ADN de fresa
- A roda dos alimentos

XEOLOXÍA
- Corte xeolóxico 3d da Ría de Ribadeo
- Serie sedimentaria da Ría de Ribadeo
- Magnetismo terrestre
- As capas da terra
- A chuvia ácida e o “mal da pedra”

TECNOLOXÍA
- Teleférico
- Ascensor
- Circuito eléctrico
- Aspiradora
- Minilavadora
- Estrutura con canutillos de papel
- Dispensador- Globo aerostático
- Ponte levadiza hidráulica
- Ponte levadiza eléctrica
- Ponte levadiza con canutillos de papel
- Estrutura robótica dun hexápodo
- Poleas
- Mininoria
- Palomitera
- Máquina expendedora
- Elevador con motor redutor

FÍSICA-QUÍMICA
- Pila
- Electrodeposición
- Conductividade eléctrica

TIC
- Análise datos enquisa alimentación

2019/03/20

Este ano, ás 22:58. E o próximo?


Hoxe, 21 de marzo de 2019, o tempo de luz solar e o tempo de noite terán a mesma duración en toda a Terra: esa é unha definición do equinoccio, incluída no seu mesmo nome. En realidade, como o momento do equinoccio darase ás 22:58 horas desta noite, hoxe haberá aínda un pouco máis de noite que de día, pero é un tempo mínimo.
Ben,m e como podemos facer predicións para anos próximos? Pois só coñecendo a duración do ano. Collemos 365 ou 366 días? Ben, ambas cantidades manifestan un apaño legal para tentar domar o ano, ou, mellor, os anos. Mellor os anos porque non existe unha única definición de ano, e non coinciden exactamente, aínda que as súas diferencias se midan en milésimas porcentuais. O que nos interesa para este caso é o ano trópico, de duración 365 d 5 h 48 m 45,22 s.
Agora si, se sumamos, isto levaríanos ó 22 de marzo do próximo ano, ás 4 h 47 minutos, redondeando. Non?
Pois non. Porque precisamente o próximo ano, 2020, é bisesto, o que significa que legalmente computa con 366 días, é dicir, un máis en febreiro que os anos 'normais'. Pero como febreiro está entrre os dous marzos, o deste e o do prximo ano, de 21 de marzo a 21 de marzo de ambos anos hai 366 días, non 365, polo que o momento do próximo equinoccio, redondeando, serán as 4 h 47 m do 21 de marzo de 2020...

2019/03/02

Profesores ribadenses, destacados cos seus alumnos na principal feira científica a nivel estatal

Hai un momento, Oscar Chao e o seus alumnos, recibían en Barcelona, na Exporecerca Jove, a noticia: eles e elas, profesor e alumnos e alumnas de Ciencias do IES San Rosendo de Mondoñedo eran os ganadores do premio máis importante desa feira científica, a máis importante a nivel España. Unha viaxe a Abu Dhabi lles espera polo proxecto Rebinxe. Ah! e tamén o premio Ciencia en Acción.
E tamén, noutro dos premios, o do público, outro profesor que pasou por Ribadeo, Roberto Manín, ó frente dos seus alumnos de Matemáticas do IES Galileo Galilei de Navia, saía á palestra.
Felicidades a todos eles!

2019/02/20

Lúa chea

O mirar á Lúa chea con ceo despexado é un espectáculo. En Galicia os ceos cubertos fan imposible moitas veces o poder desfrutalo. Esta noite pasada foi un deses días nos que o noso satélite deu de si a súa beleza. Tomo prestada unha foto dun amigo, Suso Fernández, como mostra.

2019/02/15

Repensando o modelo de publicación e acceso á información científica

Adxunto un documento que considero moi importante de cara ó futuro facer ciencia. Pedino e traducino. Grazas ós promotores .

* A publicación de traballos científicos está a sufrir cambios importantes e enfróntase a tres problemas moi relacionados: o custo real das publicacións, o modelo de acceso a estas publicacións e a avaliación científica dos investigadores que as producen
* Propoñemos aquí ao Goberno de España e ás institucións públicas que tomen medidas concretas para reducir os custos de publicación e mellorar o acceso xeral ás revistas científicas.
* Estas medidas inclúen a revisión da millonaria licenza nacional para Scopus e Web of Science, negociar unha redución substancial no custo de publicación e suscrición ás publicacións científicas e adherirse a movementos internacionais que avanzan nesa dirección, como cOAlition S e a declaración de San Francisco (DORA)

Ignasi Bartomeus, Francisco Rodríguez-Sánchez, Pedro Jordano, Fernando Maestre, Isidro F. Aguillo, Oscar Godoy, Joaquin Hortal, Adrian Escudero, Fernando Valladares

A publicación de traballos científicos está dominada por un pequeno grupo de editoriais que operan con marxes de beneficio exorbitantes de ata un 40%. A pesar do orzamento limitado que ten o sistema científico español dende hai anos, o conxunto de universidades e institucións de investigación públicas do noso país mantén un enorme gasto (decenas de millóns de euros ao ano) para poder acceder ás bases de datos e publicacións editadas polas grandes editoriais. Por exemplo, a firma de base de datos Scopus (propiedade da Elsevier) cústanos máis de 2 millóns de euros ao ano, e a subscrición de "Web of Science" (propiedade da Clarivate) estímase que custa máis de 3 millóns de euros ao ano. Aínda que moitas veces véndese o acceso a estas bases de datos como indispensable para os científicos, hoxe existen alternativas gratuítas viables e con prestacións semellantes (varias) (por exemplo, Google Scholar, MS Academic, Dimensions, 1findr, ... ).
Os custos de subscrición para poder acceder ao contido das revistas científicas son aínda máis impresionantes e con constantes aumentos de prezos anuais. Por exemplo, estímase que España paga uns 25 millóns de euros ao ano só para poder ler os contidos publicados en Elsevier. Para se ter unha idea da magnitude desta cifra, este importe é equiparable ó gasto anual en todo o programa de post-doutoramento Juan de la Cierva. O beneficio económico destes grandes editores contrasta co feito de que a gran maioría dos editores, autores e revisores realizan o seu traballo de asesoramento e revisión de xeito gratuíto. Un primeiro paso esencial é coñecer o gasto real dunha forma fiable, esixindo máis transparencia sobre os custos de licenza tanto de bases de datos como de revistas.
Nin a tendencia xeral de aumento da publicación en acceso aberto (Open Access - OA), que permite que calquera persoa poda ler os artigos tan pronto son publicados e que certamente vai aumentar na Unión Europea unha vez o Plan S entre en vigor en 2020, ten provocado un cambio de actitude nas negociacións coas editoriais. De feito, a tendencia a publicación en OA non foi compensada por un acceso máis barato ás publicacións científicas, de xeito que a cuestión dos altos custos de acceso e de subscrición é un dos principais obstáculos á xeneralización da publicación en OA.
Ante a insustentabilidade da situación, moitos países (como Alemaña e Suecia) e institucións (como o Instituto Max Planck, en Alemaña ou a Universidade de California, nos Estados Unidos) están mobilizandose para reducir custos de subscrición a bases de datos e publicacións, nalgúns casos acadando a cancelación total da suscripción. En España, con todo, foi relativamente pouco o progreso nas negociacións coas principais empresas implicadas, o que significa asumir custos crecentes e cada vez máis insoportable para un sistema que aínda mantén baixos niveis de financiamento que limitan significativamente a súa capacidade de xerar coñecemento e servir á sociedade.
Ante esta situación, os asinantes deste artigo animan ao goberno español e ás institucións científicas implicadas a tomar as medidas necesarias para reducir drasticamente os custos de acceso a bases de datos e publicacións científicas.
As medidas específicas que propoñemos son:
1. Revisión e posible cancelación da licenza nacional para Scopus e Web of Science (custo anual estimado de máis de 5 millóns de euros), dada a existencia de alternativas gratuítas comparables, e manter só o número mínimo de subscricións individuais imprescindibles para aqueles investigadores e profesionais que necesitan estas bases de datos para desenvolver o seu traballo (por exemplo, investigadores na área de bibliometría e bibliotecarios).
2. Negociar unha redución substancial tanto do custo de subscrición a publicacións e revistas científicas (deceas de millóns de euros ao ano), como dos custos de publicación por artigo en Acceso Aberto (APCs), por medio dun acordo ousado coas grandes editoriais, e sendo posible coa coordinación internacional con outras axencias e gobernos. Propoñer a cancelación global da subscrición se non se acadan acordos económicos satisfactorios, como xa están facendo outros países.
3. Promover que a avaliación dos investigadores se faga segundo os principios delineados na Declaración de San Francisco (Dora), no canto do "Factor de Impacto" (IF) e quartis (Q1, Q2, ...) das revistas científicas nas que publican, como rexen os criterios de avaliación empregados na actualidade.
4. Considerar a adhesión das axencias españolas á iniciativa cOAlition S aberta o 4 de setembro de 2018 por un grupo de organizacións nacionais de financiación da investigación, co apoio da Comisión Europea e o Consello Europeo de Investigación (ERC). O Plan S pretende facer realidade o acceso aberto ás publicacións de forma completa e inmediata. Aínda así, para que o Plan S funcione ten que ir da man dunha redución dos custos e dun modelo adecuado de financiamento da publicación por artigo (APCs) que asegure a viabilidade das revistas publicadas por sociedades científicas sin ánimo de lucro.
Entendemos que o proceso é complexo, polo que queremos animar ás nosas institucións científicas e académicas (FECYT, AgEInves, CSIC, ANECA, CRUE, ISCIII, universidades, OPIs) a afrontar un fondo debate destas cuestións. Para iso, recabaremos o respaldo (e non só a opinión) da comunidade científica española a este tipo de medidas, así como se está a facer nos países do noso entorno.
Este artigo é o primeiro dunha serie que queremos propor aquí sobre o tema. Esperamos que xenere o necesario debate e que este debate saia do ámbito estritamente académico para que a sociedade que financia cos seus impuestos unha parte substancial da mellor investigación que se fai no país comprenda a natureza dos cambios propostos e sexa escoitada.

Iniciativas mencionadas:




Fontes dos datos económicos:



Servicios para académicos mencionados:
El Tiempo en Ribadeo - Predicción a 7 días y condiciones actuales.